Devgarh, Maharashtra

या मंदिरासंबधी दोन दंतकथा सांगीतल्या जातात.

 १) एका गुराख्याची गाय दुध कमी देउ लागली. तेव्हा त्याने तिच्यावर लक्ष ठेवले. एका विवक्षित जागी जाउन ती गाय पान्हा सोडत असल्याचे त्याच्या लक्षात आले. त्याने त्या गाईला बेदम मारलेच पण हातातील कुर्‍हाडीने त्या पाषाणावरही आघात केला. त्यातून भ़ळाभ़ळा रक्त येउ लागलेले पाहून त्याला आपली चूक उमगली. हा गुराखीच पुढे कुणकेश्वराचा अनन्यभक्त बनला. या भागात कुणकीची झाडं खुप होती म्हणून हा कुणकेश्वर. 
  
     
 २) एक इराणी व्यापारी समुद्रातील वादळात सापडला. आगतिक बनलेला व्यापारी परमेश्वराची करूणा भाकू लागला. तेवढयात त्याला पूर्वेकडे शांतपणे तेवणार्‍या दिव्याचा प्रकाश दिसला. दिलासा देणार्‍या त्या नंदादीपाला तो शरण गेला आणि या ठिकाणी मी खूप पैसा खर्चुन जीर्णोद्धार करीन असं त्यानं मनोमन ठरवलं. किनार्‍यावर सुरक्षित उतरल्यावर तो धावत तिथे गेला. हिंदूंच हे छोटं मंदिर होतं या शिवायलायाचा त्याने जीर्णोद्धार केला. तीन वर्षे आणि द्रव्य खर्चून त्यानं हे काम पुरं केलं देवाच्याच पायाशी जागा मिळावी म्हणून त्यानं शिखरावर चढून खाली उडी मारली व प्राणत्याग केला. त्याचं स्मारक कुणकेश्वराच्या उत्तरेस आहे. तर पश्चिमेस नारो निलकंठ बावडेकरांची समाधी आहे. 
  
     
 ११ जुलै १८५० मध्ये मेज ली ग्रँट जेकब या मुंबईच्या पॉलिटिक्ल सुपरिटेंडेटने मोठया परीश्रमाने एक ताम्रपट शोधला. नागदेवाचा ताम्रपट म्हणून हा विख्यात आहे. सन १४३६ या संस्कृत ताम्रपटात इंदूल (आताचे हिंदळे) गावच्या राजाने देवशर्मा या विद्वान ब्राम्हणाचा सन्मान केला. त्या पुण्यकर्मामुळे या राजाचे ऐश्वर्य तर वाढलेच, पण त्यास पुत्रप्राप्तीही झाली.या रहाळाचा स्वामी असणार्‍या कुणकेश्वराच्या प्रसादामुळेच हे सारे त्या ताम्रपटात नमूद केले आहे. कुणकेश्वर गाव पूर्वी या देवास इनाम होते. इंग्रजी अमदानीत ते रद्द होउन, वार्षिक रोख रक्कम सरकारकडून नेमण्यात आली आहे.    
     
 देवस्थानच्या परिसरात समुद्रकिनारी काही शिवलिंग आहेत. त्यापैकी २१ शिवलिंग आपणास पाहावयास मिळतात. या शिवलिंगामागील इतिहास असा आहे की, गेली कित्येक वर्ष समुद्राच्या पाण्यामध्ये असणारी ही शिवलिंग झिज होत असतानासूद्धा ती पुर्ववत प्रमाणे आहेत अशी  निदर्शनास येतात. इतका काळ लोटला तरी त्यांची म्हणावी तितकी झिज झालेली नाही. गेले कित्येक वर्षे यात्रेकरु या शिवलिंगाचे दर्शन घेत आहेत. ही शिवलिंग पांडवांनी घडवलेली आहेत अशी श्रद्धा आहे. याची साद देणारी पांडवलेणी आजही येथे आहेत.   
     
 देवळापासुन जवळच पूर्व दिशेस डोंगराच्या उतरणीवर काही लोक जमीन खणत असताना पूर्वकाळापासून कित्येक शतके बुजालेले एका गुहेचे दार मोकळे होऊन आंत कोरीव पाषाणी मूर्ती आढळून आल्या ही गुहा म्हणजे इतर कोरीव लेण्यांप्रमाणे एक लेणी आहे. पण यातील मूर्ती मात्र गुहेच्या दगडांवर कोरलेल्या नसून त्या अलग आहेत. गुहेची खोली तांबडया कापाच्या दगडाची असून मूर्तीचा दगड काळा-काळित्री आहे. हा काळा दगड गावात समुद्राच्या कडेस आणि डोंगराच्या कडयांत क्वचित स्थळी सापडतो.या गुहेला सध्या पांडव लेणी म्हणून ओळखले जाते.

गुहेची खोली सुमारे १० फुट लांब ८ फुट रूंद आणि ६ फुट उंच असून, पाच फुट उंच आणि तीन फुट रूंद असा दरवाजा आहे. आत १८ कोरीव मुखवटे शिवलिंग आणि नंदी मिळून २० नग आहेत. मुखवटयांची मांडणी जोडी जोडीने केलेली आहे. पुरूष व स्त्री अशा ८ जोडया, एक तरूण पुरुषाचा मुखवट स्वतंत्र बसवलेला आहे. तसेच एक पुतळयाची नासधूस झाल्यामुळे तो पुरूषाचा किंवा स्त्रीचा हे नीट ओळ्खता येत नाही. त्यामुळे तो एका बाजुस ठेवला आहे. शिवलिंग आणि नंदी हे देखिल काळा- (काळित्री) दगडाचे असून गुहेत प्रवेश केल्यावर तिच्याध्यभागी पण जरा डाव्या बाजूस ठेविले आहेत.

गुहेतील मुर्त्या हया देवतांच्या मुर्ती नसून राजघराण्यातील स्त्री पुरूषांचे ते मुखवटे आहेत. त्यांचे कोरीव काम उच्च दर्जाचे दिसून येते. कौशल्यामध्ये ओबडधोबडपणा कमी असून रेखीव व सुबकपणाकडे कोरण्याकडे चांगलेच लक्ष दिले आहे. पुरूषांच्या आकृती जरा मोठया असून त्या मानाने स्त्रियांच्या लहान आहेत. प्रत्येक जोडप्यास निराळी बसकण आहे. प्रत्येक मुखवटयाला राजास आणि राजघराण्यातील स्त्रीपुरूषांस शोभेल असाच पेहराव केलेला आहे. प्रत्येक मुखवटयास शिरपेच, डोकिच्या एका बाजूस तुरा, मोत्यांचे पेड कोरीव कामांत दाखविले आहेत. तसेच महाराष्ट्रीय वळणाची शिरोभूषणे आपणास या मुर्त्यांवर पाहावयास मिळतात.या बाबतचे आणखी संशोधन चालू आहे. मुळात कोकणात लेणी थोडी आहेत. आणि अशा तर्‍हेचे लेणे तर नाहीच.

 देवालयाच्या दक्षिणेकडील किनारपट्टीच्या मधल्याभागी एक छोटीशी राई आहे. तिथेच एक पुरातन बांधणीचा तलाव आहे. त्याच्याबदद्ल अशी माहिती आहे की, हा तलाव बर्‍याच वर्षापूर्वी बांधलेला असावा. तो साफ बुजलेला होता. तलावाशेजारी मारूतीचे मंदिर आहे. त्या मंदिरात श्रीमान लब्दे महाराज तपश्चर्या करीत असताना त्यांना तलावाबद्दल दॄष्टांत घडला. ताबडतोब त्यांनी ग्रामस्थांच्या नजरेस ही घटणा आणली व ग्रामस्थांनी ही जागा खोदण्यास प्रारंभ केला असता माती खाली तलाव आढळून आला. समुद्रच्या अगदी जवळ असुनही या तलावाचे पाणी मचूळ नसून पिण्यायोग्य गोड आहे. ही आश्चर्याची बाब मानली जाते.  हया तलावाशेजारीच लब्दे महाराजांची समाधी आहे. 
  
     
 प्राचीन देवालय   
     
 कुणकेश्वराचा राज्याभिषेक शके ५५ मध्ये शंभू छत्रपतीने (करवीरकर) कान्होजी आंग्रे यांस कुणकेश्वराच्या देवस्थानाच्या बाबतीत काही भानगडी असल्यास त्या दूर करून त्यावर लक्ष ठेवावा म्हणून हुकूम केला. वर दिलेल्या गॅझेटिअरमधील उतार्‍यात सन १६८० मध्ये कोल्हापूरच्या राजाने मंदिर दुरूस्त केल्याचा उल्लेख आहे.

श्री कुणकेश्वराच्या गाभार्‍याचे शिखर बरेच उंच असून ते बदामी आकाराचे बांधलेले आहे. कोकणात मिळणार्‍या जांभ्या दगडाचा उपयोग बांधणीसाठी केला असून बळकटीच्या ठिकाणी काळेभोर दगड घातले आहेत. देवस्थानचे क्षेत्रफळ सुमारे पाऊन एकर आहे. देवालयाचे चार प्रमुख वेगवेगळे विभाग आहेत

१) गाभारा २) मुंगसाळ ३) विश्रांती स्थळ ४) सभा मंडप.

कुणकेश्वर गावचे प्राचीनत्व दा़खविणारी कुणकेश्वराशिवाय आणखी पाच देवळे आहेत. तटाबाहेर उत्तरेच्या बाजूस छोटा पण टूमदार असा जुन्या बांधणीचा तलाव आहे.

 श्री क्षेत्र कुणकेश्वराची वैशिष्ट्ये   
     
 श्री क्षेत्र कुणकेश्वर हा अलिकडे रुढ झालेला शब्द आहे. परंतू 'श्री क्षेत्र कुणकेश्वर' असाच याचा उल्लेख व्हायला हवा. कारण येथील दैवीशक्ती ही केवळ प्रधान शिवलिंगापुरती मर्यादित नसुन मंदिर आणि त्याच्या सभोवतालचा परिसर आणि त्याच्या सान्निध्यात असलेला समुद्र हे संपूर्ण क्षेत्रच दैवी शक्तिने युक्त आहे. पंढरपूरनंतर महाराष्ट्रातील हे एकमेव असे स्थान आहे की ज्याचा 'क्षेत्र' असा उल्लेख केला जातो. पंढरपूर आणि कुणकेश्वर या दोन स्थानात बरेच साम्य आहे.

श्री क्षेत्र कुणकेश्वर मंदिराकडे येणारे दोन रस्ते ( एक कणकवलीकडून येणारा तर दुसरा देवगडकडून येणारा ) गावातील शाळेसमोर एकत्र येतात इथे महापुरूषाचे स्थान आहे.

 श्रीदेव मंडलिकाच्या ( थोडे पुढे )  डावीकडे श्रीदेव नारायणाचे मंदिर आहे. नारायणाची ही मुर्ती अतिशय दुर्मीळ प्रकारातील आहे. या मुर्तीच्या प्रभावळीत दशावतार कोरलेले आहेत. नीट निरीक्षण केले तरच ते लक्षात येतात. नारायणाचे हे पाषाण खूपच मागे कललेले आहे. त्याला योग्य स्थितीत आणल्यास येथील दैवी शक्तीच्या स्पंदनात वाढ होईल. नारायण मंदिराच्या थोडे पुढे अलिकडच्या काळात बांधलेले श्री गणपती मंदिर आहे. या मंदिराच्या समोर पुढे एक उंच लाकडी खांब उभा केलेला आहे. त्याला ढालकाठी म्हणतात. याच्यामुळे वार्‍याची दिशा कळते. याच्या थोडे पुढे गेल्यावर मुख्य मंदिराच्या उजव्या बाजूला एक मोठे तुळशी वृंदावन आहे. हेच ते नारो नीळकंठाचे समाधीस्थान. इथेच नारो नीळकंठ यांनी मंदिराच्या कळसावरून उडी मारली होती. तिथून पुढे गेल्यावर समुद्रात उतरण्यासाठी पायवाट आहे.   
 भैरव मंदिराच्या डाव्या बाजूला जे छोटे मंदिर आहे त्याला 'समाधी मंदिर' अशी दगडी पाटी लावलेली आहे. 
  
     
 या मंदिर समुहातील कुणकेश्वराच्या मंदिरांच्या खालोखाल सर्वात  मोठा असा हा चौथरा उपेक्षित स्थितीत आहे. त्याच्या डाव्या बाजूला जोगेश्वरीचे मंदिर आहे. हा पडका चौथरा हेच जोगेश्वरी देवीचे स्थान आहे.

श्री पावणाई देवीचे मंदिर श्री देव कुणकेश्वर मंदिराच्या पुर्व दिशेला दहा मिनिटच्य अंतरावर रस्त्याच्या शेजारीच आहे. पावणाई देवीचे मंदिर हे मंदिर नंतरच्या काळात (१८ व्या शतकात) बांधले गेले आहे.

 कुणकेश्वर मंदिराच्या मागील दगडी कठडयाच्या बाहेर एक छोटी घुमटी आहे. या घुमटीत कोणतीच मुर्ती अथवा दगड पुजेला ठेवलेला नाही. मात्र त्यात नेहमी फुले वाहून पुजा केली जाते. या घुमटीच्या मागे सर्वात उंच ठिकाणी अजून एक पडका चौथरा आहे. आजच्या क्षणी तो गवताने पुर्णपणे झाकला गेलेला असून त्याचे अस्तित्व अनेकांना माहित नाही. भैरव मंदिराच्या डाव्या कोपर्‍यात गोडया पाण्याची पुरातन विहीर आहे.  जोगेश्वरी मंदिराच्या डाव्या बाजुला ( उत्तर दिशेला ) एका जुन्या घराच्या जागेवर एक सुसज्ज दोन मजली भक्तनिवास बांधण्यात आले आहे. या भक्तनिवासाच्या समोरच नुतनीकरण केलेला पाण्याचा तलाव आहे. भक्तनिवास आणि तलाव यांच्या मधोमध डाव्या बाजुला मंदिरातील दिवंगत नारायण गोविंद गुरव यांची समाधी आहे.
  
     
 कुणकेश्वर मंदिराच्या समोर उजव्या आणि डाव्या बाजुला दोन पाषाण आहेत. त्यांना चंड आणि मुंड असा संबोधले जाते. यापुर्वी प्रसिध्द झालेल्या माहितीतही त्याचा असा उल्लेख आहे. ज्या पध्दतीने त्यांचा उल्लेख केला जातो त्याअर्थी ते व्दारपाल असायला हवेत. तसे असते तर दोघांची बैठक समांतर असायला हवी. तसेच दोघांचे आकार आणि बैठकीची उंची यात समानता हवी आणि दोन्ही ठिकणी एकच विधी व्हायला हवेत. तसे ते होत नाहीत. उजवीकडील ( नारायण मंदिराच्या समोरील ) जो पाषाण आहे त्याला 'चंड' असे संबोधले जाते. 

कुणकेश्वर यात्रेसाठी जाण्याकरीता      
     
जवळील रेल्वे स्थानक - कणकवली. कणकवलीहून स्थानकाहून देवगड त्यानंतर देवगडहून कुणकेश्वरला येण्यासाठी आपल्या शासनाच्या बर्‍याच बसेस आहेत. यात्रे दरम्यान भक्तांसाठी जादा गाडयांची सोय केलेली असते. कणकवलीहुन देवगड हे अंतर ५५ किलोमीटर आहे. तर देवगडहून  कुणकेश्वर हे अंतर १८ किलोमीटर आहे. 

मुंबईहून यायचे झाले तर तर महाराष्ट्र परिवहनाच्या गाडया देवगड मार्गे कुणकेश्वरसाठी आहेत. तसेच खाजगी वाहने मोठया प्रमाणावर आहेत.

विमानतळ - पणजी (गोवा)

खाली भाविकांसाठी गाडयांचे वेळापत्रक दिले आहे

 देवगड वरून कुणकेश्वर मार्गावर जाणार्‍या फेर्‍या      
       
 मार्गाचे नाव  देवगड वरून वरून सुटण्याच्या वेळा 

कातवण, मोर्वे, मिठबांव, ५.३०, ७.००, ८.००, ८.४०, ९.१०, ११.००, तांबळडेग, कुणकेश्वर १२.३०, १३.४५, १५.३०, १६.०५, १७.३०, १९.३०

 कुणकेश्वर वरून देवगड येथे जाणार्‍या फेर्‍या      
       
 मार्गाचे नाव          कुणकेश्वर वरून सुटण्याच्या वेळा 

कातवण, मोर्वे, मिठबांव, ६.१०, ६.३०, ८.४०, ९.१५, ९.२०, १०.१०, तांबळडेग, कुणकेश्वर १२.३०, १४.१०, १५.००, १६.१५,१८.००, १८.४०

 लांब पल्ल्यांच्या फेर्‍या रा. प. देवगड आगार     
       
 क्र.  जाणार्‍या     मार्गाचे नाव             येणार्‍या 

१. ०६.४५ देवगड - अक्कलकोट २१.०० २. १५.३० देवगड - मुंबई ०७.३० ३. १६.०० देवगड - ठाणे - कुर्ला - नेहरुनगर ०७.३० ४. १६.३० देवगड - बोरीवली ०७.३० ५. ०८.००,१७.३० देवगड - गगनबावडा पुणे ०६.३०, १६.०५

 मध्यम लांब पल्ल्यांच्या फेर्‍या रा. प. देवगड आगार      
       
 क्र.  जाणार्‍या     मार्गाचे नाव             येणार्‍या 

१. ०६.००, ११.३० देवगड - पणजी १२.३०, २०.३० २. ०७.१५, १३.३० देवगड - बेळगाव १२.००, १४.३० ३. ०५.००, ०८.४५ देवगड - रत्नागिरी १७.०५, १९.३०

 कुणकेश्वर - मुंबई (विशाल ट्रेव्हल्स)      
 मुंबईकरिता दुपारी २.३० मिनिटांनी.         मो. ९८७०१९३४९३, ९८१९४८५५८८
    
       
 राहाण्याची सोय      
      
 मंदिराच्या जवळच भक्तनिवास आहे. तब्बल १८ सुसज्ज रूम असणार्‍या भक्तनिवासामध्ये ४०० व्यक्तिंना सामाऊन घेईल असा हॉल आहे. 

खालील दुरध्वनी क्रमांकावर संपर्क साधुन तुम्ही तुमच्या राहाण्याची आगाऊ व्यवस्था करू शकता.

भक्तनिवास दुरध्वनी क्रं (०२३६४) २४८७५०, (०२३६४) २४८७९६

Some more stat. info about devgad and near by locations. Taluk Name : Devgad District : Sindhudurg State : Maharashtra Pin Code : 416612 Post Office Name : NARINGNE

save by-mr.ashish satish mestry (M.C.E)