Esperanto

Esperanto-onderwerpen
	Dit artikel is onderdeel van de serie Esperanto
Taal
	Akademio de Esperanto \| Grammatica \| Woordenboek \| Esperantologie \| Alfabet \| Telwoorden \| Fundamento
Verenigingen
	UEA \| TEJO \| BEMI \| Esperanto Nederland \| NEJ \| Vlaamse Esperantobond \| FLEJA \| OSIEK \| Internationale Katholieken
Geschiedenis
	L.L. Zamenhof \| Tijdslijn \| Verklaring van Boulogne \| Ido-schisma \| Ata-ita-crisis \| Neutraal Moresnet \| Manifest van Praag \| Bona Espero \| Esperantostad
Esperantocultuur
	Esperanto-bijeenkomst \| Ĝangalo \| Radio \| Internacia Televido \| Finvenkismo \| Homaranismo \| Muziek \| Kabei \| Pasporta Servo \| Politiek \| La Espero \| Stelo \| Symbolen \| Esperantist \| UK \| IJK \| Moedertaalsprekers \| Zamenhofdag
Esperantoliteratuur
	PIV \| Auteurs \| Esperantostrips \| Esperantotijdschrift \| Encyclopedie
Visies
	Vergelijking met Ido \| Vergelijking met Interlingua \| Hervormd \| Weerstand
Wikimedia
	Portaal \| Vikipedio \| Vikivortaro \| Vikicitaro \| Vikifonto \| Vikilibroj \| Vikikomunejo \| Vikispecioj

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken


Esperanto
Gesproken in:	Wereldwijd
Aantal sprekers:	hoogstwaarschijnlijk 100.000-2 miljoen
Alfabet:	Latijn, zonder Q, W, X en Y + 6 andere letters
Gereguleerd door:	Akademio de Esperanto
Standaardcodes
ISO 639-1:	eo
ISO 639-2:	epo
SIL:	ESP

___	Portaal Esperanto

Esperanto is een internationale kunsttaal ontworpen door Lejzer Zamenhof, die in 1887 onder het pseudoniem Dr. Esperanto - "iemand die hoopt" - het eerste boekje over de taal publiceerde. Van dit pseudoniem is ook de naam van de taal afkomstig. Esperanto is van alle internationale hulptalen ongetwijfeld de succesvolste.

De taal is speciaal ontworpen om mensen uit verschillende culturen met elkaar te laten communiceren. Esperanto wordt al ruim 120 jaar praktisch toegepast en heeft in die tijd een eigen literatuur en een eigen identiteit kunnen ontwikkelen, en is van een 'project' een volwaardige taal geworden, waarin alle nuances van het menselijk denken kunnen worden uitgedrukt.

Het Esperanto behoort niet toe aan een bepaald land of volk, al zijn er wel mensen die het Esperanto als moedertaal hebben. Daardoor worden niet enkele culturen bevoordeeld ten koste van alle andere, integendeel, bedreigde talen kunnen door het Esperanto beschermd worden en dus niet verdrongen door dominante nationale talen. Het gevolg hiervan is dat men met elkaar kan spreken op een voet van gelijkheid aangezien het voor ieder een aangeleerde taal is. Het Esperanto vervult een brugfunctie tussen verschillende culturen. ^[bron?]

[bewerk] Geschiedenis

Zie hoofdartikel geschiedenis van het Esperanto

[bewerk] Taalkundige eigenschappen

Esperanto heeft een eenvoudige grammatica met grote regelmatigheid. Met enkele basiselementen kan men een groot aantal nieuwe woorden vormen. Hierdoor en dankzij het internationale karakter van de woordenschat is Esperanto gemakkelijker te leren dan veel andere talen.

[bewerk] Indeling

Esperanto is een kunsttaal en is als zodanig niet verwant aan andere talen, maar bevat wel elementen die aan natuurlijke talen ontleend zijn. De klanken en woordenschat zijn gebaseerd op de westerse Indo-Europese talen. De klanken zijn voornamelijk Slavisch, terwijl de woordenschat voornamelijk is geïnspireerd door de Romaanse talen (60%), en in mindere mate door de Germaanse talen (30%), heel weinig door de Slavische talen (5%) en nog door overige talen zoals Grieks, Japans (5%) enz. De grammatica is niet op bestaande talen gebaseerd, maar schematisch opgezet.

Wat betreft typologie: De aanbevolen woordvolgorde is standaard Onderwerp-Werkwoord-Lijdend voorwerp, maar een andere volgorde is toegestaan. Veel woorden worden uit andere woorden afgeleid door het gebruik van voor- en achtervoegsels. Net als in het Nederlands worden in het Esperanto veel voorzetsels gebruikt.

Door een Duitse taalkundige is de taal omschreven als "qua woordenschat voornamelijk Romaans, morfologisch zeer agglutinerend en tot op zekere hoogte isolerend".^[bron?] Een agglutinerende taal is een taal die suffixen losjes aan een stam kan toevoegen, in plaats van het woord te verbuigen zoals een flecterende taal. Dat blijkt uit een woord als patrinojn "moeders (acc.)", opgebouwd uit patr- "vader", -in- "infix voor de vrouwelijke pendant", -o "suffix voor een zelfstandig naamwoord", -j "suffix voor het meervoud" en -n "suffix voor de accusatief".

[bewerk] Klankleer

Esperanto heeft 23 medeklinkers en 5 klinkers. De klemtoon ligt altijd op de voorlaatste lettergreep. De laatste -o bij zelfstandige naamwoorden mag in de poëzie worden vervangen door een apostrof. De plaats van de klemtoon verandert daardoor niet.

[bewerk] Afzonderlijke letters

Letter	IPA	Uitspraak	Letter	IPA	Uitspraak
a	[a]^?, [ɑ]^?	a	k	[k]^?	k
b	[b]^?	b	l	[l]^?	l
c	[ʦ]^?	ts	m	[m]^?	m
ĉ	[ʧ]^?	tsj	n	[n]^?	n
d	[d]^?	d	o	[o]^?, [ɔ]^?	ò
e	[e]^?, [ɛ]^?	è	p	[p]^?	p
f	[f]^?	f	r	[ɾ, r]^?	r (rollend)
g	[g]^?	g (als in Engelse good)	s	[s]^?	s
ĝ	[ʤ]^?	dzj	ŝ	[ʃ]^?	sj
h	[h]^?	h	t	[t]^?	t
ĥ	[x]^?	ch (als in chroom)	u	[u]^?	oe
i	[i]^?	ie	ŭ	[u̯]^?	tussen oe en w ("Surinaamse W")
j	[j]^?	j	v	[v]^?, [ʋ]^?, [w]^?	tussen v en w
ĵ	[ʒ]^?	zj	z	[z]^?	z

[bewerk] Tweeklanken

Letters	IPA	Uitspraak
aŭ	[[aʊ̯]^?, [ɑʊ̯]^?]	auw
eŭ	[[eʊ̯]^?, [ɛʊ̯]^?]	als ew

[bewerk] Grammatica

De grammatica van Esperanto is zeer regelmatig. Woorden worden gevormd uit woordstammen en regelmatige voor- en achtervoegsels. Ook samengestelde woorden komen voor, zoals in het Nederlands.

Er zijn twee naamvallen: nominatief en accusatief.

De verschillende soorten woorden worden aangeduid door hun eigen uitgang.

Tabel van uitgangen
woordsoort		uitgang
zelfstandig naamwoord	nominatief enkelvoud	-o
	nominatief meervoud	-oj
	accusatief enkelvoud	-on
	accusatief meervoud	-ojn
bijvoeglijk naamwoord		-a, -aj, -an, -ajn (naamval en getal als bij zelfstandig naamwoord)
persoonlijk voornaamwoord	nominatief	-i
bijwoord		-e
bijwoord	accusatief	-en (bij een plaatsaanduidend bijwoord in combinatie met bepaalde voorzetsels)
persoonlijk voornaamwoord	nominatief	-i
persoonlijk voornaamwoord	accusatief	-in
Voor het meervoud van persoonlijke voornaamwoorden wordt niet de uitgang -j gebruikt, zie de tabel hieronder
bezittelijk voornaamwoord		-i, iaj, -ian, -iajn (naamval en getal als bij zelfstandig naamwoord)
werkwoord	infinitief	-i
	indicatief tegenwoordige tijd	-as
	indicatief verleden tijd	-is
	indicatief toekomstige tijd	-os
	imperatief	-u
	voorwaardelijk	-us

Gebruik van naamvallen
zinsdeel	naamval	voorbeeld
onderwerp	nominatief
lijdend voorwerp (zonder voorzetsel)	accusatief
voorwerp (met voorzetsel)	nominatief	Li kuras en la domo - Hij rent in het huis
voorwerp (met voorzetsel), beweging in een bepaalde richting	accusatief	Li kuras en la domon - Hij rent het huis in

Bijvoeglijke naamwoorden congrueren in getal (-j of niet) en naamval (-n of niet). Door deze uitgangen kent Esperanto een woordvolgorde die in principe vrij is. Een zin als "De man bijt een grote hond" kan onder andere het volgende zijn, waarbij het eerste wordt aanbevolen:

La viro mordas grandan hundon
La viro mordas hundon grandan
La viro grandan hundon mordas
Mordas la viro grandan hundon
Grandan hundon mordas la viro
Hundon grandan mordas la viro

Bijwoorden eindigen op -e, of in de accusatief op "-n". Dit laatste kan voorkomen bij een plaatsaanduidend bijwoord in combinatie met bepaalde voorzetsels.

Alle werkwoorden in Esperanto zijn regelmatig, zelfs "zijn" (esti):

De indicatief tegenwoordige tijd
Esperanto	Nederlands
mi estas vi estas li, ŝi estas oni estas ni estas vi estas ili estas	ik ben jij, u bent hij, zij is men is wij zijn jullie zijn, u bent zij zijn

[bewerk] Achter- en voorvoegsels

Esperanto heeft een zeer kleine basiswoordenschat. Om een nieuwe woord te vormen, worden achter- en voorvoegsels gebruikt. Zo is er geen basiswoord dat 'klein' betekent, men zegt 'mal/granda', letterlijk 'ongroot'. Ook is er geen basiswoord dat 'kerk' betekent, want men zegt 'preĝ/ej/o', letterlijk 'gebedsplaats.

Een achtervoegsel komt niet direct na een woord, eerst wordt de uitgang (zie tabel van uitgangen) verwijderd. Na het achtervoegsel komt dan weer de juiste uitgang. In de tabel hieronder is dat met breukstrepen aangegeven. Deze breukstrepen geven niet aan hoe het woord aan het einde van de regel wordt afgebroken.

Vaak worden er meerdere voor- en achtervoogsels gebruikt voor een nieuw woord. Zo krijg je een hele opbouw van het woord. De volgorde van de voor- en achtervoogsels wordt bepaald door de logica van de opbouw. Zo is er bv. het woord malsanulejo, wat ziekenhuis betekent. Het basiswoord hiervoor is sana, gezond. De opbouw van het woord gaat als volgt:

het voorvoogsel mal/ betekent tegengestelde van; mal/sana is dus het tegengestelde van sana of gezond, dus is het ziek
het achtervoegsel /ul/ is een persoon met die eigenschap; malsan/ul/o is dus een persoon die ziek is, of een zieke

(de verandering van uitgang, -a naar -o, heeft te maken met de verandering van woordsoort: malsana is een bijvoeglijk naamwoord, maar malsanulo wordt een zelfstandig naamwoord)

het achtervoegsel /ej/ is een plaats waar het gebeurt; malsanul/ej/o is dus een plaats waar een zieke zich bevindt, of een ziekenhuis.

Voor- en achtervoegsels kunnen niet zomaar omgewisseld worden. De volledige ontleding van het woord 'malsanulejo' is: een plaats voor personen met de eigenschap niet gezond te zijn. Indien de achtervoegsels /ul/ en /ej/ verwisseld zouden worden ('malsanejulo'), krijgt men iets als: een persoon met de eigenschap van een plaats waar met niet gezond is. Dit is een onzinnige betekenis. De volgorde vertrekt dus steeds vanuit de stam van het woord.

Er wordt opgemerkt dat dit niet altijd in dezelfde richting geschiedt. Bijvoorbeeld: Een Nederlandano heet zo omdat hij in Nederlando woont en Anglujo heet zo omdat er Angloj wonen. Een monero is een stukje mono en een arbaro is een groep arboj.

De belangrijkste uitgangen
Uitgang	betekenis	voorbeeld
/ad/	herhaaldelijk doen	paf/i-schieten, paf/ad/o-geschiet
/an/	lid van een groep	kurs/o-cursus, kurs/an/o-cursist
/an/	lid van een groep	Nederland/o-Nederland, Nederland/an/o-Nederlander
/ar/	groep	arb/o-boom, arb/ar/o-bos
/eg/	zeer groot	vir/o-man, vir/eg/o-reus
/ej/	plaats waar het gebeurt	lern/i-leren, lern/ej/o-school
/er/	onderdeel	mon/o-geld, mon/er/o-munt
/estr/	leider	lernej/o-school, lernej/estr/o-schoolhoofd
/et/	klein	dorm/i-slapen, dorm/et/i-doezelen
/id/	afstammeling	reĝ/o-koning, reĝ/id/o-prins
/ig/	maken	pur/o-schoon, pur/ig/i-schoonmaken
/il/	gereedschap	hak/i-hakken, hak/il/o-bijl
/in/	vrouwelijk	knab/o-jongen, knab/in/o-meisje
/obl/	veelvoud	kvar-vier, kvar/obl/a-viervoud
/uj/	container (in zeer ruime zin)	mon/o-geld, mon/uj/o-portemonnee
		Angl/o-Engelsman, Angl/uj/o-Engeland
		pom/o-appel pom/uj/o-appelboom
/ul/	persoon met eigenschap	malsan/a-ziek, malsan/ul/o-zieke

De belangrijkste voorvoegsels
Voorvoegsel	betekenis	voorbeeld
bo/	aangetrouwd	patrino-moeder, bo/patrino-schoonmoeder
ge/	geslachten samen (alleen met meervoud)	knabo-jongen, geknaboj=jongens en meisjes
mal/	tegengestelde	granda-groot, malgranda-klein

[bewerk] Telwoorden

De hoofdtelwoorden staan in onderstaande tabel. Een rangtelwoord wordt gemaakt door er een -a aan toe te voegen. De rangtelwoorden worden als bijvoeglijke naamwoorden beschouwd.

0	nul	10	dek
1	unu	100	cent
2	du	1000	mil
3	tri	1 000 000	miliono
4	kvar
5	kvin
6	ses
7	sep
8	ok
9	naǔ	2576	du mil kvincent sepdek ses

[bewerk] Voornaamwoorden

tio-dat	tiu-hij	tia-zo'n	ties-zijn	tie-daar	tiel-zo	tiom-zoveel	tial-daarom	tiam-toen
kio-wat	kiu-wie	kia-wat voor	kies-van wie	kie-waar	kiel-hoe	kiom-hoeveel	kial-waarom	kiam-wanneer
io-iets	iu-iemand	ia-een of andere	ies-van iemand	ie-ergens	iel-op een manier	iom-zo veel	ial-om een reden	iam-op enig moment
čio-alles	čiu-iedere
nenio-niets	neniu-niemand

[bewerk] Verenigingen

Er is een Wereld-Esperantovereniging, genaamd UEA (Universala Esperanto-Asocio), waarvan het hoofdkantoor zich bevindt in Rotterdam, en een Wereld-Esperanto-Jongerenvereniging, genaamd TEJO.