Circassian languages

From Wikipedia, the free encyclopedia
  (Redirected from Circassian language)
Jump to navigation Jump to search
Circassian
Cherkess
Ethnicity Circassians
Geographic
distribution
North Caucasus
Linguistic classification Northwest Caucasian
  • Circassian
Proto-language Proto-Circassian
Subdivisions
Glottolog circ1239[1]
{{{mapalt}}}
  Circassian

Circassian /sɜːrˈkæʃən/, also known as Cherkess /ɜːrˈkɛs/, is a subdivision of the Northwest Caucasian language family. There are two Circassian languages, defined by their literary standards, Adyghe (КӀахыбзэ, also known as West Circassian), with half a million speakers, and Kabardian (Къэбэрдейбзэ, also known as East Circassian), with a million. The languages are mutually intelligible with one another, but differ to a degree where they would be considered clear-cut dialects. The earliest extant written records of the Circassian languages are in the Arabic script, recorded by the Turkish traveller Evliya Çelebi in the 17th century.[2]

There is a strong consensus among the linguistic community about the fact that Adyghe and Kabardian are typologically distinct languages.[3][4][5] However, the local terms for these languages refer to them as dialects. The Circassian people call themselves "Адыгэ" Adygè (English: Adyghe) in their native language. In the southwestern part of European Russia, there is also a Federal Subject called Adygea (Russian: Адыгея Adygeja), enclaved within Krasnodar Krai, which is named after the Circassian endonym. In the Russian language, Circassian subdivision is treated as a single language and called Адыгский (Adygskij, meaning the Adyghe language), whereas the Adyghe language is called Адыгейский (Adygejskij, meaning the language of those in [the Republic of] Adygea). The terms "Circassian" and "Cherkess" are sometimes used in several languages as synonyms for the Northwest Caucasian languages in general or the Adyghe language in particular.

Circassian languages[edit]

Each Circassian tribes' territories in 1750.
The Circassian dialects family tree.

Alphabet[edit]

Adyghe Alphabet

А а
[]
Б б
[b]
В в
[v]
Г г
[ɣ] or [ɡ]
Гу гу
[ɡʷ]
Гъ гъ
[ʁ]
Гъу гъу
[ʁʷ]
Д д
[d]
Дж дж
[d͡ʒ]
Дз дз
[d͡z]
Дзу дзу
[d͡zʷ]
Е е
[ja/aj]
Ё ё
[jo]
Ж ж
[ʒ]
Жъ жъ
[ʐ]
Жъу жъу
[ʒʷ] or [ʐʷ]
Жь жь
[ʑ]
З з
[z]
И и
[jə/əj]
Й й
[j]
К к
[k]
Ку ку
[]
Къ къ
[q]
Къу къу
[]
Кӏ кӏ
[t͡ʃʼ/kʼ]
Кӏу кӏу
[kʷʼ]
Л л
[ɮ] or [l]
Лъ лъ
[ɬ]
Лӏ лӏ
[ɬʼ]
М м
[m]
Н н
[n]
О о
[aw/wa]
П п
[p]
Пӏ пӏ
[]
Пӏу пӏу
[pʷʼ]
Р р
[r]
С с
[s]
Т т
[t]
Тӏ тӏ
[]
Тӏу тӏу
[tʷʼ]
У у
[w/əw]
Ф ф
[f]
Х х
[x]
Ху ху
[]
Хъ хъ
[χ]
Хъу хъу
[χʷ]
Хь хь
[ħ]
Ц ц
[t͡s]
Цу цу
[t͡sʷ]
Цӏ цӏ
[t͡sʼ]
Ч ч
[t͡ʃ]
ЧI чI
[t͡ʂʼ]
Чъ чъ
[t͡ʂ]
Ш ш
[ʃ]
Шъ шъ
[ʂ]
Шъу шъу
[ʃʷ] or [ʂʷ]
Шӏ шӏ
[ʃʼ]
Шӏу шӏу
[ʃʷʼ]
Щ щ
[ɕ]
Ъ ъ
[ˠ]
Ы ы
[ə]
Ь ь
[ʲ]
Э э
[a]
Ю ю
[ju]
Я я
[jaː]
ӏ
[ʔ]
ӏу
[ʔʷ]

Kabardian Alphabet

А а
[]
Э э
[a]
Б б
[b]
В в
[v]
Г г
[ɣ]
Гу гу
[ɡʷ]
Гъ гъ
[ʁ]
Гъу гъу
[ʁʷ]
Д д
[d]
Дж дж
[d͡ʒ] or [ɡʲ]
Дз дз
[d͡z]
Е е
[ja/aj]
Ё ё
[jo]
Ж ж
[ʒ]
Жь жь
[ʑ]
З з
[z]
И и
[jə/əj]
Й й
[j]
К к
[k]
Ку ку
[]
Къ къ
[q]
Къу къу
[]
Кхъ кхъ
[q͡χ]
Кхъу кхъу
[q͡χʷ]
Кӏ кӏ
[t͡ʃʼ] or [kʲʼ]
Кӏу кӏу
[kʷʼ]
Л л
[ɮ] or [l]
Лъ лъ
[ɬ]
Лӏ лӏ
[ɬʼ]
М м
[m]
Н н
[n]
О о
[aw/wa]
П п
[p]
Пӏ пӏ
[]
Р р
[r]
С с
[s]
Т т
[t]
Тӏ тӏ
[]
У у
[w/əw]
Ф ф
[f]
Фӏ фӏ
[]
Х х
[x]
Ху ху
[]
Хъ хъ
[χ]
Хъу хъу
[χʷ]
Хь хь
[ħ]
Ц ц
[t͡s]
Цӏ цӏ
[t͡sʼ]
Ч ч
[t͡ʃ]
Ш ш
[ʃ]
Щ щ
[ɕ]
Щӏ щӏ
[ɕʼ]
Ъ ъ
[ˠ]
Ы ы
[ə]
Ь ь
[ʲ]
Ю ю
[ju]
Я я
[jaː]
ӏ
[ʔ]
ӏу
[ʔʷ]

Dialectal letters

Гь гь
[ɡʲ]
Кь кь
[]
Кӏь кӏь
[kʲʼ]
Сӏ сӏ
[]
Чу чу
[t͡ʃʷ]
ӏь
[ʔʲ]

Sound changes[edit]

The major differences in the Circassian dialects

Sound changes between Adyghe (Temirgoy) and Kabardian:

  • Adyghe a ↔ э Kabardian: адыгабзэ ↔ aдыгэбзэ (Adyghe); бае ↔ бей (rich); аслъан ↔ аслъэн (lion); къэплъан ↔ къаплъэн (tiger); дунай ↔ дуней (world); тхьакӀумэ ↔ тхьэкӀумэ (ear); хьарыф ↔ хьэрф (letter); тхьаркъо ↔ тхьэрыкъуэ (pigeon); Ӏае ↔ Ӏей (ugly); хьамлыу ↔ хьэмбылу (worm); хьау ↔ хьэуэ (no)
  • Adyghe ы ↔ э Kabardian: ны ↔ анэ (mother)
  • Adyghe э ↔ ы Kabardian: хъэдэн ↔ хъыдан (lilac)
  • Adyghe а ↔ ы Kabardian: Ӏахьыл ↔ Ӏыхьлы (cloth)
  • Adyghe и ↔ ы Kabardian: мэлэӀич ↔ мэлэӀыч (angel)
  • Adyghe ы ↔ и Kabardian: сабый ↔ сабий (child)
  • Adyghe ы ↔ е Kabardian: жъэжъый ↔ жьэжьей (kidney); дэжъый ↔ дэжьей (hazelnut)
  • Adyghe ц ↔ дз Kabardian: цэ ↔ дзэ (tooth); цыгъо ↔ дзыгъуэ (mouse); пцэжъый ↔ бдзэжьей (fish); уцы ↔ удзы (grass)
  • Adyghe цу ↔ в Kabardian: цу ↔ вы (ox); цуакъэ ↔ вакъэ (shoe); цунды ↔ вынд (raven); цунды ↔ вынд (raven); цуабзэ ↔ вабдзэ (ploughshare)
  • Adyghe ч ↔ ж Kabardian: чэмы ↔ жэм (cow); чъыгы ↔ жыг (tree); чэщы ↔ жэщ (night); чылэ ↔ жылэ (village, settlement); пчъын ↔ бжын (to count); чъэн ↔ жэн (to run)
  • Adyghe ч ↔ дж Kabardian: чэтыу ↔ джэду (cat); чэты ↔ джэд (chicken); апч ↔ абдж (glass)
  • Adyghe ч ↔ щ Kabardian: пачъыхь ↔ пащтыхь (king); гъучӏы ↔ гъущӏ (iron); упчӏэ ↔ упщӏэ (question); чыӏу ↔ щӏыӏу (button); чъыӏэ ↔ щӏыӏэ (cold); пчэдыжьы ↔ пщэдджыжь (morning)
  • Adyghe дз ↔ з Kabardian: хъырбыдз ↔ хъарбыз (watermelon)
  • Adyghe дж ↔ ж Kabardian: баджэ ↔ бажэ (fox); лъэмыдж ↔ лъэмыж (arch, bridge); аджал ↔ ажал (death); хьаджыгъэ ↔ хьэжыгъэ (flour); лъэгуанджэ ↔ лъэгуажьэ (knee); къуаджэ ↔ къуажэ (village)
  • Adyghe жь ↔ з Kabardian: ежь ↔ езы (him, itself)
  • Adyghe жъ ↔ жь Kabardian: жъы ↔ жьы (old); бжъэ ↔ бжьэ (bowl, horn, slander); жъэн ↔ жьэн (to fry, to grill)
  • Adyghe ж ↔ жь Kabardian: бжыхьэ ↔ бжьыхьэ (autumn); жакӀэ ↔ жьакӀэ (beard); бжыдзэ ↔ бжьыдзэ (flea); жэ ↔ жьэ (mouth)
  • Adyghe жъу ↔ в Kabardian: жъуагъо ↔ вагъо (star); зэжъу ↔ зэвы (narrow); ӏужъу ↔ ӏувы (wide); гъэжъон ↔ гъэвэн (to boil)
  • Adyghe ш ↔ щ Kabardian: нашэ ↔ нащэ (melon)
  • Adyghe щ ↔ ш Kabardian: щэ ↔ шэ (milk); щай ↔ шай (tea); щыгъу ↔ шыгъу (salt); ахъщэ ↔ ахъшэ (fund, money); щэбзащ ↔ шабзэ (arrow); щыды ↔ шыд (donkey); щынагъо ↔ шынагъуэ (fear); щыбжьый ↔ шыбжий (black pepper); щэджагъо ↔ шэджагъуэ (noon)
  • Adyghe шъ ↔ щ Kabardian: шъабэ ↔ щабэ; шъхьэ ↔ щхьэ (head); шъынэ ↔ щынэ (lamp); дышъэ ↔ дыщэ (gold); пшъашъэ ↔ пщащэ (girl); мышъэ ↔ мыщэ (bear); псэушъхь ↔ псэущхьэ (animal); шъэ ↔ ща (100)
  • Adyghe шӀ ↔ щӀ Kabardian: шӀын ↔ щӀын (to do); шӀэн ↔ щӀэн (to know); гъашӀэ ↔ гъащӀэ (life); пшӀы ↔ пщӀы (ten)
  • Adyghe кӀ ↔ щӀ Kabardian: кӀэ ↔ щӀэ (new); кӀалэ ↔ щӀалэ (young-man); мэгыкӀэ ↔ мэгыщӀэ (to launder, to wash); тӀэкӀын ↔ тӀэщӀын (to go off on); икӀыӀу ↔ ищӀыӀу (above); макӀэ ↔ мащӀэ (few); хьакӀэ ↔ хьэщӀэ (guest); ӀункӀыбзэ ↔ ӀунщӀыбз (key)
  • Adyghe шъу ↔ ф Kabardian: шъоу ↔ фо (honey); шъуз ↔ фыз (wife); ешъон ↔ ефэн (to drink); уашъо ↔ уафэ (sky); уцышъо ↔ удзыфэ (green); къашъо ↔ къафэ (dance); шъо ↔ фэ (color, skin, you (plural)); шъо ↔ фэ (color, skin, you (plural)); нэшъу ↔ нэф (blind)
  • Adyghe шӀу ↔ фӀ Kabardian: шӀу ↔ фӀы (well, good); машӀо ↔ мафӀэ (fire); шӀуцӀэ ↔ фӀыцӀэ (black); шӀомыкӀы ↔ фӀамыщӀ (coal); ошӀу ↔ уэфӀ (weather); ӏэшӀу ↔ ӏэфӀ (sweet); шӀошӏын ↔ фӀэщын (sweet)
  • Adyghe ф ↔ ху Kabardian: фыжьы ↔ хужьы (white); Ӏофы ↔ Ӏуэху (work, job); мафэ ↔ махуэ (day); гъэмафэ ↔ гъэмахуэ (summer); цӀыфы ↔ цӀыху (person); фабэ ↔ хуабэ (hot); фае ↔ хуей (want, need); фэд ↔ хуэд (like); нэфы ↔ нэху (light); нартыф ↔ нартыху (corn); фэгъэгъун ↔ хуэгъэгъун (to forgive); фэгъэгъун ↔ хуэгъэгъун (to forgive); бжьыныф ↔ бжьыныху (garlic); бзылъфыгъэ ↔ бзылъхугъэ (woman)
  • Adyghe хь ↔ хъ Kabardian: нахь ↔ нэхъ (more); шынахьыкӏ ↔ шынэхъыщӏ (younger brother); шынахьыжъ ↔ шынэхъыжь (older brother)
  • Adyghe къ ↔ кхъ Kabardian: къэ ↔ кхъэ (grave)
  • Adyghe къу ↔ кхъу Kabardian: къуае ↔ кхъуей (cheese); къужъы ↔ кхъужь (pear); къухьэ ↔ кхъухь (ship)
  • Adyghe т ↔ д Kabardian: тэ ↔ дэ (we); тамэ ↔ дамэ (shoulder); тамыгь ↔ дамыгъэ (stamp, letter); тыгъужъы ↔ дыгъужь (wolf); тыгъуас ↔ дыгъуасэ (yesterday); ты ↔ адэ (father); тыжьыны ↔ дыжьын (silver); такъикъ ↔ дакъикъэ (minute); атакъэ ↔ адакъэ (rooster, cock); хатэ ↔ хадэ (garden); псычэт ↔ псыджэд (duck); тхьаматэ ↔ тхьэмадэ (leader, boss)
  • Adyghe п ↔ б Kabardian: панэ ↔ банэ (thorn); пытэ ↔ быдэ (hard); пчэны ↔ бжэн (goat); пыи ↔ бий (enemy); непэ ↔ нобэ (today); пчъын ↔ бжын (to count)
  • Adyghe м ↔ н Kabardian: мамун ↔ номин (monkey)
  • Adyghe н ↔ Ø Kabardian: гъунджэ ↔ гъуджэ (mirror)
  • Adyghe -Ø ↔ -р Kabardian: Ӏехы ↔ Ӏехыр; сӀехы ↔ сӀехыр; тӀехы ↔ тӀехыр
  • Adyghe -Ø ↔ -щ Kabardian: тӀыгъ ↔ тӀыгъщ
  • Adyghe Ø- ↔ и- Kabardian: джыри ↔ иджыри (yet)

See also[edit]

Footnotes[edit]

  1. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Circassian". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  2. ^ Papşu, Murat (2006)."Çerkes-Adığe yazısının tarihçesi Archived December 14, 2013, at the Wayback Machine.". Nart, İki Aylık Düşün ve Kültür Dergisi, Sayı 51, Eylül-Ekim 2006. (in Turkish)
  3. ^ a b Kuipers, Aert H. (1960). Phoneme and morpheme in Kabardian (eastern Adyghe). The Hague: Mouton & Co. p. 7. 
  4. ^ Smeets, Henricus Joannes (1984). Studies in West Circassian phonology and morphology. Leiden: The Hakuchi Press. p. 41. ISBN 90-71176-01-0. 
  5. ^ Hewitt, George (2005). "North West Caucasian". Lingua. 115 (1-2): 17. doi:10.1016/j.lingua.2003.06.003. Retrieved 16 April 2017. 

Literature[edit]

  • Кумахов М. А. Адыгские языки // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999. (in Russian)