Proto-Circassian language

From Wikipedia, the free encyclopedia
Jump to: navigation, search

Proto-Circassian (or Proto-Adyghe–Kabardian) is the reconstructed common ancestor of the Adyghean and Kabardian languages.

Phonology[edit]

Vocalism and accent[edit]

Northwest Caucasian family tree

In bisyllabic roots, two possible places of accent are reconstructed, with the following development of structures in descendant languages:

PAK Adyghean Kabardian
*ˈCa.Ca CaːC Caː.Ca
*ˈCa.Cǝ CaC CaC
*ˈCǝ.Ca CǝC Cǝ.Ca
*ˈCǝ.Cǝ CǝC CǝC
*Ca.ˈCa Caː.Ca Caː.Ca
*Ca.ˈCǝ Ca.Cǝ CaC
*Cǝ.ˈCa Cǝ.Ca Cǝ.Ca
*Cǝ.ˈCǝ Cǝ.Cǝ CǝC

In other words, Adyghe retains the distinction between *a and *ǝ in the 2nd syllable, if it was originally stressed; the 2nd syllable vowel is dropped in originally unstressed syllables. Kabardian retains the distinction uniformly, by dropping *ǝ but not *a. Both groups retain the quality distinction in the first syllable, and additionally display a long vowel in roots of the original shape *CaCa (regardless of stress).

Consonants[edit]

The consonant system is reconstructed with a four-way phonation contrast in stops and affricates, and a two-way contrast in fricatives.

Proto Cyrillic Adyghe Kabardian Notes
Bzhedug Temirgoy Abzakh Shapsug
Aspirated
consonants
* п п p п p п
* т т t т t т
*t͡sʰ ц t͡sʰ ц t͡s ц t͡s ц
*t͡sʰʷ цу t͡ɕʰʷ чу t͡sʷ цу t͡ɕʷ чу f f
*t͡ɕʰ чь t͡ʂʰ чъ t͡ʂ чъ ʃ ш t͡ɕ чь ɕʼ щӏ
*t͡ʂʰ чъ ʂʰ шъ ʂ шъ ʃ ш
*t͡ʃʰ ч ʃʰ ш ʃ ш ʃ ш In Besleney dialect it became t͡ɕ чь
*ʃʰ ш ʃʰ ш ʃ ш ɕ щ
*ʂʰ шъ ʂʰ шъ ʂ шъ ɕ щ
*kʰʲ кь t͡ʃʰ ч t͡ʃ ч кь t͡ʃ ч
*kʰʷ ку ку ку
* къ къ q къ q къ
*qʰʷ къу qʰʷ къу къу къу
Geminate
stops
and
affricates
*p п p п b б
*t т t т d д
*t͡s ц t͡s ц d͡z дз
*t͡sʷ цу t͡ɕʷ чу t͡sʷ цу t͡ɕʷ чу v в
*t͡ʂ чъ t͡ʂ чъ t͡ɕ чь ʒ ж In Besleney dialect it became d͡ʒ дж
*t͡ʃ ч t͡ʃ ч ɕ щ t͡ʃ ч ʒ ж
*t͡ɕ чь t͡ʂ чъ ʃ ш t͡ɕ чь ʒ ж
* кь t͡ʃ ч кь d͡ʒ дж
* ку ку ɡʷ гу
*q or къ or кхъ q къ χ хъ кxъ
* or qχʷ къу or кхъу къу χʷ хъу qχʷ кxъу
*ʔ or ӏ or къӏ ʔ ӏ ʔ ӏ
*ʔʷ or qʷʼ ӏу or къӏу ʔʷ ӏу ʔʷ ӏу
Aspirated
voiced
stops
and
affricates
*b б b б b б
*d д d д d д
*d͡ɮ дл ɣ г ɡ г ɣ г ʒ ж
*d͡z дз d͡z дз d͡z дз
*d͡zʷ дзу ʑʷ жъу d͡zʷ дзу ʑʷ жъу v в
*d͡ʑ джь d͡ʒ дж ʑ жь
*d͡ʒ дж d͡ʒ дж ʒ ж
*ɡʲ гь d͡ʒ дж ɡʲ гь d͡ʒ дж In Besleney dialect it's still ɡʲ гь
*ɡʷ гу ɡʷ гу ɡʷ гу
Ejective
stops
and
affricates
* пӏ пӏ пӏ
*pʷʼ пӏу pʷʼ пӏу пӏ пӏ
* тӏ тӏ тӏ
*tʷʼ тӏу tʷʼ тӏу тӏ
*t͡sʼ цӏ t͡sʼ цӏ t͡sʼ~ цӏ~сӏ t͡sʼ цӏ t͡sʼ цӏ
*t͡sʷʼ or sʷʼ цӏу or сӏу ɕʷʼ шӏу фӏ
*t͡ʃʼ кӏ t͡ʃʼ кӏ ʔʲ ӏь tʃʼ кӏ ɕʼ щӏ In Besleney dialect it's still t͡ʃʼ кӏ
*t͡ɕʼ чьӏ ʃʼ шӏ ɕʼ щӏ
*t͡ʂʼ чӏ t͡ʂʼ чӏ t͡ʃʼ кӏ ɕʼ щӏ
*t͡ɬʼ тлӏ ɬʼ лӏ ɬʼ лӏ In Besleney dialect it's still t͡ɬʼ тлӏ
*kʲʼ кӏь t͡ʃʼ кӏ kʲʼ кӏь t͡ʃʼ кӏ
*kʷʼ кӏу kʷʼ кӏу kʷʼ кӏу
Voiceless
fricatives
*ɬ лъ ɬ лъ ɬ лъ
*s с s с s с
* су ɕʷ шъу f ф
*ʃ ш ʃ ш ɕ щ
*ʂ шъ ʂ шъ ɕ щ
*ɕ щ ɕ щ ɕ щ
*x х x х x х
* ху f ф ху
*χ хъ χ хъ χ хъ
*χʷ хъу χʷ хъу χʷ хъу
*χʲ хъь ħ хь χ хъ
*ħ хь ħ хь ħ хь
Voiced
fricatives
*ɮ л l~ɮ ль~л ɮ л l ль ɮ л
*z з z з z з
* зу ʑʷ жъу v в
*ʒ ж ʒ ж ʑ жь
*ʐ жъ ʐ жъ ʑ жь
*ʑ жь ʑ жь ʑ жь
*ɣ г ɣ г ɡ г ɣ г ɣ г
*ɣʲ г ɣ г ɡ г ɣ г ʑ жь
*ʁ гъ ʁ гъ ʁ гъ
*ʁʷ гъу ʁʷ гъу ʁʷ гъу
Resonants *m м m м m м
*n н n н n н
*r р r р r р
*j й j й j й
*w у w у w у

Palatovelar consonants[edit]

In the Proto-Circassian language there exist a palatalized voiced velar plosive [ɡʲ] гь, a palatalized voiceless velar plosive [kʲ] кь and a palatalized velar ejective [kʲʼ] кӏь. These consonants survive in the Shapsug dialect (e.g. Kfar Kama dialect). The Besleney dialect also has a [ɡʲ] гь. In other Circassian dialects they were merged with [d͡ʒ] дж, [t͡ʃ] ч and [t͡ʃʼ] кӏ.[1][2] Proto-Circassain unaspirated [] become [d͡ʒ] in the Kabardian dialect.

Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
Temirgoy and Abzakh Shapsug
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
chicken kʲatə кьэты t͡ʃatə чэты kʲat кьэт d͡ʒad джэд
cat kʲatəw кьэтыу t͡ʃatəw чэтыу kʲatəw кьэтыу d͡ʒadəw джэдыу
glass ʔaːpkʲ апкь ʔaːpt͡ʃ апч ʔaːpkʲ апкь ʔaːbd͡ʒ абдж
to spin ʁakʲarazən гъэкьэрэзын ʁat͡ʃarazən гъэчэрэзын ʁakʲarazən гъэкьэрэзын ʁad͡ʒarazən гъэджэрэзын
cheerful kʲaxʷə кьэху чэфы t͡ʃafə кьэфы kʲafə d͡ʒaxʷə джэху
egg kʲʼankʲʼa кӏьэнкӏьэ t͡ʃʼant͡ʃʼa кӏэнкӏэ kʲʼaːkʲʼa кӏьакӏьэ t͡ʃʼant͡ʃʼa кӏэнкӏэ
gun kʲʼaraːχʷa кӏьэрахъо t͡ʃʼaraːχʷa кӏэрахъо kʲʼaraːχʷa кӏьэрахъо t͡ʃʼaraːχʷa кӏэрахъуэ
long kʲʼəħa кӏьыхьэ t͡ʃʼəħa кӏыхьэ kʲʼaħə кӏьэхьы t͡ʃʼəħ кӏыхь
short kʲʼat͡ʃʼə кӏьэкӏы t͡ʃʼat͡ʃʼə кӏэкӏы t͡ʃʼat͡ʃʼə кӏьэкӏы t͡ʃʼaɕʼ кӏэщӏ
to kill wkʲʼən укӏьын wt͡ʃʼən укӏын wkʲʼən укӏьын wt͡ʃʼən укӏын
rope kʲʼaːpsa кӏьапсэ t͡ʃʼaːpsa кӏапсэ kʲʼaːpsa кӏьапсэ t͡ʃʼaːpsa кӏапсэ
key ʔʷənkʲʼəbza ӏункӏьыбзэ ʔʷənt͡ʃʼəbza ӏункӏыбзэ ʔʷəkʲʼəbza ӏукӏьыбзэ ʔʷənt͡ʃʼəbza ӏункӏыбзэ
tail kʲʼa кӏьэ t͡ʃʼa кӏэ kʲʼa кӏьэ t͡ʃʼa кӏэ
beard ʒaːkʲʼa жакӏьэ ʒaːt͡ʃʼa жакӏэ ʒaːkʲʼa жакӏьэ ʑaːt͡ʃʼa жьакӏэ
Temirgoy kʲʼaməɡʷəja кӏьэмыгуе t͡ʃʼaməɡʷəja кӏэмыгуе kʲʼaməɡʷəja кӏьэмыгуе t͡ʃʼaməɡʷəja кӏэмыгуе
dress/shirt ɡʲaːna гьанэ d͡ʒaːna джанэ ɡʲaːna гьанэ d͡ʒaːna джанэ
to study
to read
to call
jaɡʲan егьэн jad͡ʒan еджэн jaɡʲan егьэн jad͡ʒan еджэн
infidel ɡʲaːwər гьаур d͡ʒaːwər джаур ɡʲaːwər гьаур d͡ʒaːwər джаур
to play ɡʲagʷən гьэгун d͡ʒagʷən джэгун ɡʲagʷən гьэгун d͡ʒagʷən джэгун
game ɡʲagʷ гьэгу d͡ʒagʷ джэгу ɡʲagʷ гьэгу d͡ʒagʷ джэгу
toy ɡʲaɡʷaːɬa гьэгуалъэ d͡ʒagʷaːɬa джэгуалъэ ɡʲagʷaːɬa гьэгуалъэ d͡ʒagʷaːɬa джэгуалъэ
bitter dəɡʲə дыгьы dəd͡ʒə дыджы dəɡʲə дыгьы dəd͡ʒ дыдж
pants ʁʷanʃaɡʲ гъоншэгь ʁʷant͡ʃad͡ʒ гъончэдж ʁʷaʃaɡʲ гъошэгь ʁʷanʃad͡ʒ гъоншэдж
evil bzaːɡʲa бзагьэ bzaːd͡ʒa бзаджэ bzaːɡʲa бзагьэ bzaːd͡ʒa бзаджэ
spider baɡʲə бэгьы bad͡ʒə бэджы baːɡʲa багьэ bad͡ʒ бэдж
that's it ɡʲaːrə гьары d͡ʒaːrə джары ɡʲaːrə гьары d͡ʒaːrə джары

Labiodentalization[edit]

In the Proto-Circassian language there existed a series of labialized alveolar sibilant affricates and fricatives: *[tsʷ], *[sʼʷ], *[sʷ], *[zʷ]. In Adyghe Temirgoy dialect they became *[tsʷ], *[ʃʼʷ], *[ʃʷ], *[ʒʷ]. In Shapsug, Bzhedug and Abzakh dialects of Adyghe they become labiopalatalized *[tʃʷ], *[ʃʼʷ], *[ʃʷ], *[ʒʷ], and in Kabardian they become labiodental consonants *[v], *[fʼ], *[f], *[v].

Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
Temirgoy Shapsug and Abzakh
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
shoes t͡sʷaːqa цуакъэ t͡sʷaːqa цуакъэ t͡ɕʷaːqa чуакъэ vaːqa вакъэ
ox t͡sʷə цу t͡sʷə цу t͡ɕʷə чу вы
ploughshare t͡sʷaːbza цуабзэ t͡sʷaːbza цуабзэ t͡ɕʷaːbza чуабзэ vaːbd͡za вабзэ
raven t͡sʷəndə цунды t͡sʷəndə цунды  ?  ? vənd вынд
to boil, to plow zʷan зуэн ʒʷan жъон ʒʷan жъон van вэн
stone, rock məzʷa мызуэ məʑʷa мыжъо məʑʷa мыжъо məva мывэ
star zʷaːʁʷa зуагъо ʑʷaːʁʷa жъуагъо ʑʷaːʁʷa жъуагъо vaːʁʷa вагъуэ
narrow zazʷə зэзу zaʑʷə зэжъу zaʑʷə зэжъу zavə зэвы
wide ʔʷəzʷə ӏузу ʔʷəʑʷə ӏужъу ʔʷəʑʷə ӏужъу ʔʷəvə ӏувы
skin
color
you (plural)
sʷa суэ ɕʷa шъо ɕʷa шъо fa фэ
honey sʷaw суэу ɕʷaw шъоу ɕʷaw шъоу faw фо
wife sʷəz суз ɕʷəz шъуз ɕʷəz шъуз fəz фыз
green wət͡səsʷa уцысуэ wət͡səɕʷa уцышъо wət͡səɕʷa уцышъо wəd͡zəfa удзыфэ
well sʷʼə сӏу ɕʷʼə шӏу ɕʷʼə шӏу fʼə фӏы
black sʷʼət͡sʼa сӏуцӏэ ɕʷʼət͡sʼa шӏуцӏэ ɕʷʼət͡sʼa шӏуцӏэ fʼət͡sʼa фӏыцӏэ
fire maːsʷʼa масӏуэ maːɕʷʼa машӏо maːɕʷʼa машӏо maːfʼa мафӏэ
dirty sʷʼajə сӏуэи ɕʷʼajə шӏои ɕʷʼajə шӏои fʼej фӏей

Labiodental [f] is found also in Adyghe, but there it derives from the Proto-Circassian labialized voiceless velar fricative *[xʷ], which survives in the East Circassian dialects (e.g. Kabardian and Besleney).

Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
Temirgoy and Abzakh Shapsug
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
day maːxʷa махуэ maːfa мафэ maːfa мафэ maːxʷa махуэ
white xʷəʑə хужьы fəʑə фыжьы fəʑə фыжьы xʷəʑə хужьы
person t͡sʼəxʷə цӏыху t͡sʼəfə цӏыфы t͡sʼəfə цӏыфы t͡sʼəxʷ цӏыху
hot xʷaːba хуабэ faːba фабэ faːba фабэ xʷaːba хуабэ
corn nartəxʷ нартыху nartəf нартыф natəf натыф nartəxʷ нартыху
like xʷad хуэд fad фэд fad фэд xʷad хуэд
to want xʷajan хуэен fajan фэен fajan фэен xʷajan  ?
garlic bʑənəxʷ бжьыныху bʑənəf бжьыныф bʑənəf бжьыныф bʑənəxʷ бжьыныху
man χʷəɬxʷəʁa хъулъхугъэ χʷəɬfəʁa хъулъфыгъэ qʷəlfəʁa къулфыгъэ χʷəɬxʷəʁa хъулъхугъэ
woman bzəɬxʷəʁa бзылъхугъэ bzəɬfəʁa бзылъфыгъэ bzəlfəʁa бзылфыгъэ bzəɬxʷəʁa бзылъхугъэ
tin t͡saxʷ цэху t͡saf цэф t͡saf цэф d͡zːaxʷ дзэху
light naxʷə(n) нэху(н) nafən нэфын nafna нэфнэ naxʷ нэху
straight man zaːxʷa захуэ zaːfa зафэ zaːfa зафэ zaːxʷa захуэ

Uvular affricates[edit]

The consonants voiceless uvular affricate *[q͡χ] and its labialized counterpart *[q͡χʷ] survived in some words in the Kabardian language. In the Temirgoy dialect they become [q] and [qʷ] while in Shapsug dialect they become [χ] and [χʷ].

Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
Temirgoy Shapsug Abzakh
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
son qʷa къо qʷa къо qʷa къо qʷa къо qʷa къуэ
man χʷəɬxʷəʁa хъулъхугъэ χʷəɬfəʁa хъулъфыгъэ qʷəlfəʁa къулфыгъэ χʷəɬfəʁa хъулъфыгъэ χʷəɬxʷəʁa хъулъхугъэ
grave q͡χa кхъэ qa къэ χa хъэ  ?  ? q͡χa кхъэ
male χʷə хъу χʷə хъу χʷə хъу χʷə хъу χʷə хъу
pig q͡χʷa кхъо qʷa къо χʷa хъо  ?  ? q͡χʷa кхъуэ
cheese q͡χʷaːja кхъуае q͡ʷaːja къуае χʷaːja хъуае  ?  ? q͡χʷej кхъуей
voice/sound maːqa макъэ maːqa макъэ maːχa махъэ  ?  ? maːq макъ
ship q͡χʷəħa кхъухьэ qʷəħa къухьэ qʷaħ къохь  ?  ? q͡χʷaħ кхъухь
ant  ?  ? qaːmzaɡʷ къамзэгу χaːnzaɡʷ хъанзэгу  ?  ? χʷəmpʼat͡sʼad͡ʒ хъумпӏэцӏэдж
peer q͡χʷəʐə кхъужъы qʷəʐə къужъы qʷəʐə къужъы  ?  ? q͡χʷəʑə кхъужьы

Lateral affricates[edit]

In the Proto-Circassian there existed an alveolar lateral ejective affricate *[t͡ɬʼ]. This consonant survived in the Besleney dialect of Kabardian . In most Circassian dialects it become an alveolar lateral ejective fricative [ɬʼ].[3]

Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian Besleney
Temirgoy Shapsug Abzakh
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
four pt͡ɬʼə птлӏы pɬʼə плӏы pɬʼə плӏы pɬʼə плӏы pɬʼə плӏы pt͡ɬʼə птлӏы
to die mat͡ɬʼan мэтлӏэн maɬʼan мэлӏэн maɬʼan мэлӏэн maɬʼan мэлӏэн maɬʼan мэлӏэн mat͡ɬʼan мэтлӏэн
man/husband t͡ɬʼə тлӏы ɬʼə лӏы ɬʼə лӏы ɬʼə лӏы ɬʼə лӏы t͡ɬʼə тлӏы

There also existed voiced alveolar lateral affricate *[d͡ɮ] that become [ɣ] in Adyghe and [ʒ] in Kabardian and a palatalized voiced velar fricative *[ɣʲ] that become [ɣ] in Adyghe and [ʑ] in Kabardian.

Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
Temirgoy Shapsug Abzakh
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
rip t͡saːd͡ɮa цадлэ t͡saːɣa цагэ t͡saːɣa цагэ t͡saːɣa цагэ d͡zaːʒa дзажэ
to wash, to launder ɣʲət͡ʃʼan гыкӏэн ɣət͡ʃʼan гыкӏэн ɣət͡ʃʼan гыкӏэн ɣət͡ʃʼan гыкӏэн ʑəɕʼan жьыщӏэн

Ejective plosive[edit]

The consonants glottal stop [ʔ] and labialized glottal stop [ʔʷ] in Proto-Circassian may have come from uvular ejective [qʼ] and labialized uvular ejective [qʷʼ]. In the Hakuchi dialect it is pronounced as [qʼ] and [qʷʼ].[4]

Word Proto-Circassian Ubykh Adyghe Kabardian
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
two tʼqʷʼə ~ tʔʷə тӏыкъӏу tʼqʷʼa tʷʼə тӏу tʼəw тӏу
to say qʼan ~ ʔʷan къӏуэн qʼan ʔʷan ӏон ʔʷan ӏуэн
hand ʔa ~ qʼa къӏэ  ? ʔa ӏэ ʔa ӏэ
table ʔaːna ~ qʼaːna къӏанэ  ? ʔaːna ӏанэ ʔaːna ӏанэ
hat paːqʷʼa ~ paːʔʷa пакъӏуэ  ? paːʔʷa паӏо  ?  ?

Other noticeable changes[edit]

  • The reflexes of a series of obstruent consonants, described as "tense" or "geminate". In Kabardian, they become simple voiced consonants, while in Adyghe, the outcome depends on the dialect: in Bzhadugh, these remain as tense, in Temirgoy, they become simple voiceless consonants.
Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
Temirgoy, Abzakh and Bzhedug Shapsug
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
we ta тэ ta тэ ta тэ da дэ
shoulder taːma тамэ taːma тамэ taːma тамэ daːma дамэ
sun təʁa тыгъэ təʁa тыгъэ təʁa тыгъэ dəʁa дыгъэ
Kabardian qabartaːj къэбэртай qabartaːj къэбэртай qabartaːj къэбэртай qabardej къэбэрдей
leader tʰħamaːta тхьэматэ tħamaːta тхьэматэ tħamaːta тхьэматэ tħamaːda тхьэмадэ
garden xaːta хатэ xaːta хатэ xaːta хатэ xaːda хадэ
rooster, cock ataːqa атакъэ ataːqa атакъэ атакъэ ataːqa adaːqa адакъэ
duck pʰsəkʲat псыкьэт psət͡ʃat псычэт psəkʲat псыкьэт psəd͡ʒad псыджэд
silver təʑən тыжьын təʑənə тыжьыны təʑən тыжьын dəʑən дыжьын
yesterday təʁʷaːsa тыгъуасэ təʁʷaːsa тыгъуасэ təʁʷaːsa тыгъуасэ dəʁʷaːsa дыгъуасэ
wolf təʁʷəʐ тыгъужъ təʁʷəʐ тыгъужъ təʁʷəʐ тыгъужъ dəʁʷəʑ дыгъужъ
chicken kʲat кьэт t͡ʃat чэт kʲat кьэт d͡ʒad джэд
cat kʲatəw кьэтыу t͡ʃatəw чэтыу kʲatəw кьэтыу d͡ʒadəw джэдыу
hard pəta пытэ pəta пытэ pəta пытэ bəda быдэ
  • Proto-Circassian aspirated п [] survived in the Bzhedug dialect but become plain п [p] in other Circassian dialects.
Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
Bzhedug Temirgoy and Abzakh Shapsug
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
sharp pʰaːpʰt͡sʼa папцӏэ pʰaːpʰt͡sʼa папцӏэ paːpt͡sʼa папцӏэ paːpsʼa папсӏэ папцӏэ paːpt͡sʼa
water pʰsə псы pʰsə псы psə псы psə псы psə псы
arrogant pʰaːɣa пагэ pʰaːɣa пагэ paːɣa пагэ paːɣa пагэ paːɣa пагэ
nose pʰa пэ pʰa пэ pa пэ pa пэ pa пэ
Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
Temirgoy and Bzhedug Shapsug
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
glass ʔaːpkʲ апкь ʔaːpt͡ʃ апч ʔaːpkʲ апкь абдж ʔaːbd͡ʒ
today nəjapa ныепэ najpa непэ napa нэпэ nawba нобэ
thorn paːna панэ paːna панэ  ?  ? baːna банэ
hard pəta пытэ pəta пытэ pəta пытэ bəda быдэ
goat pt͡ʃan пчэн pt͡ʃanə пчэны pt͡ʃan пчэн bʒan бжэн
enemy pəj пый pəj пый pəj пый bəj бий
to count pt͡ʂən пчъын pt͡ʂən пчъын pt͡ɕən пчьын bʒən бжын
Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian Baslaney
Temirgoy, Shapsug and Bzhedug Abzakh
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
young man, boy t͡ʃʼaːɮa кӏалэ t͡ʃʼaːɮa кӏалэ ʔʲaːla ӏьалэ ɕʼaːɮa щӏалэ t͡ʃʼaːla кӏалэ
guest ħaːt͡ʃʼa хьакӏэ ħaːt͡ʃʼa хьакӏэ ħaːʔʲa хьаӏьэ ħaːɕʼa хьащӏэ ħaːt͡ʃʼa хьакӏэ
few maːt͡ʃʼa макӏэ maːt͡ʃʼa макӏэ maːʔʲa маӏьэ maːɕʼa мащӏэ maːt͡ʃʼa макӏэ
to regret t͡ʃʼaʁʷaʑən кӏэгъожьын t͡ʃʼaʁʷaʑən кӏэгъожьын ʔʲaʁʷaʑən ӏьэгъожьын ɕʼaʁʷaʒən щӏэгъуэжын t͡ʃʼaʁʷaʑən кӏэгъуэжьын
stands under t͡ʃʼat чӏэт t͡ʃʼat чӏэт ʔʲat ӏьэт ɕʼat щӏэт t͡ʃʼat чӏэт
sits under t͡ʃʼas чӏэс t͡ʃʼas чӏэс ʔʲas ӏьэс ɕʼas щӏэс t͡ʃʼas чӏэс
lies under t͡ʃʼaɬ чӏэлъ t͡ʃʼaɬ чӏэлъ ʔʲaɬ ӏьэлъ ɕʼaɬ щӏэлъ t͡ʃʼaɬ чӏэлъ
to ask t͡ʃʼawpt͡ʃʼan кӏэупчӏэн t͡ʃʼawpt͡ʃʼan кӏэупчӏэн ʔʲawpt͡ʃʼan ӏьэупчӏэн ɕʼawpt͡ʃʼan щӏэупкӏэн t͡ʃʼawpt͡ʃʼan кӏэупчӏэн
fast psənt͡ʃʼa псынкӏэ psənt͡ʃʼa псынкӏэ  ?  ? psənɕʼa псынщӏэ psənt͡ʃʼa псынкӏэ
Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
tooth t͡sa цэ t͡sa цэ d͡za дзэ
mouse t͡səʁʷa цыгъо t͡səʁʷa цыгъо d͡zəʁʷa дзыгъуэ
fish pt͡saʐəja пцэжъые pt͡saʐəja пцэжъые bd͡zaʑəj бдзэжьей
grass wət͡sə уцы wət͡sə уцы wəd͡zə удзы
green wət͡səsʷa уцысуэ wət͡səɕʷa уцышъо wəd͡zəfa удзыфэ
Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
Temirgoy, Shapsug and Bzhedug Abzakh
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
cow t͡ʃam чэм t͡ʃʼamə чэмы ɕam щэм ʒam жэм
spear pt͡ʃə пчы pt͡ʃə пчы pɕə пщы bʒə бжы
goat pt͡ʃan пчэн pt͡ʃanə пчэны pɕanə пщэны bʒan бжэн
village t͡ʃəɮa чылэ t͡ʃəɮa чылэ ɕəla щылэ ʒəɮa жылэ
night t͡ʃaɕ чэщ t͡ʃaɕ чэщ ɕaɕə щэщы ʒaɕ жэщ
Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
Bzhedug Temirgoy Abzakh Shapsug
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
cold t͡ɕʰəʔa чьыӏэ t͡ʂʰəʔa чъыӏэ t͡ʂəʔa чъыӏэ ʃəʔa шыӏэ t͡ɕəʔa чьыӏэ ɕʼəʔa щӏыӏэ
to run t͡ɕan чьэн t͡ʂan чъэн t͡ʂan чъэн ʃan шэн t͡ɕan чьэн ʒan жэн
Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian Baslaney
Bzhedug Temirgoy Abzakh and Shapsug
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
tree t͡ʂəɣə чъыгы t͡ʂəɣə чъыгы t͡ʂəɡə чъыгы t͡ɕəɣ чьыг ʒəɣ жыг d͡ʒəɣ джьыг
Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian Baslaney
Bzhedug Temirgoy, Abzakh and Shapsug
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
horse
brother
t͡ʃʰə чы ʃʰə шы ʃə шы ʃə шы t͡ɕə чьы
wedding nəsaːt͡ʃʰa нысачэ nəsaːʃʰa нысашэ nəsaːʃa нысашэ nəsaːʃa нысашэ nəsaːt͡ɕa нысачьэ
sister t͡ʃʰəpχʷ чыпхъу ʃʰəpχʷ шыпхъу ʃəpχʷ шыпхъу ʃəpχʷ шыпхъу t͡ɕəpχʷ чьыпхъу
  • Proto-Circassian palatalized voiceless uvular fricative хъь [χʲ] become хь [ħ] in most Adyghe dialects and in some Kabardian dialects it became to хъ [χ].
Word Proto-Circassian Adyghe Kabardian
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
more naχʲ нэхъь naːħ нахь naχ нэхъ
older brother ʃənaχʲəʐ шынэхъьыжъ ʃənaħəʐ шынахьыжъ ʃənaχəʑ шынэхъыжь
younger brother ʃənaχʲət͡ʃʼ шынэхъьыкӏ ʃənaħət͡ʃ шынахьыкӏ ʃənaχəɕʼ шынэхъыщӏ

Grammar[edit]

Noun instrumental case[edit]

The suffix that was added for instrumental case nouns was -мгьэ (-mɡʲa) or -гьэ (-gʲa). In most West Circassian and East Circassian dialects it became -мкIэ (-mt͡ʃa) or -кIэ (-t͡ʃa). In a few dialects it became -мджэ (-md͡ʒa) or -джэ (-d͡ʒa).

For example:

Meaning Shapsug Most dialects Other dialects
Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA
(using) Adyghe language адыгэбзэгьэ aːdəɣabzagʲa адыгэбзэкӀэ aːdəɣabzat͡ʃa адыгэбзэджэ aːdəɣabzad͡ʒa
with (using) the pencil къэлэмымгьэ qalaməmgʲa къэлэмымкIэ qalaməmt͡ʃa къэлэмымджэ qalaməmd͡ʒa

Numbers[edit]

English Proto-Circassian Ubykh Adyghe Kabardian Baslaney
Temirgoy and Bzhedug Shapsug and Abzakh
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
One зы za зэ зы зы зы зы
Two tʷʼə тӏу tʼqʷʼa ткъӏуа tʷʼə тӏу tˤʔʷə тӏу tʼəw тӏу  ? тӏу
Three ɕə щы ʂa шъа ɕə щы ɕə щы ɕə щы ɕə щы
Four pt͡ɬʼə птлӏы pʼɬʼə плӏы pɬʼə плӏы pɬʼə плӏы pɬʼə плӏы pt͡ɬʼə птлӏы
Five txʷə тху ɕxə щхы tfə тфы tfə тфы txʷə тху txʷə тху
Six хы фы хы хы хы хы
Seven bɮə блы blə бльы bɮə блы blə бльы bɮə блы blə бльы
Eight и ʁʷa гъуа и и и и
Nine bʁʷə бгъу bʁʲə бгъьу bʁʷə бгъу bʁʷə бгъу bʁʷə бгъу bʁʷə бгъу
Ten pʃʼə пшӏы ʑʷə жъуы pʃʼə пшӏы pʃʼə пшӏы pɕʼə пщӏы pʃʼə пшӏы

See also[edit]

References[edit]

  • STAROSTIN, Sergei A.; NIKOLAYEV, Sergei L. (1994). A North Caucasian Etymological Dictionary: Preface.